wysoki kontrast A A A
  • Tężnia

    Tężnia

    Tężnia

    Instalacja Roberta Kuśmirowskiego na dziedzińcu Zamku Lubelskiego

  • Barbarzynskie tsunami

    Barbarzynskie tsunami

    Barbarzyńskie tsunami

    Zamek Lubelski, 24 marca - 27 maja 2018

  • Tsunami - towarzyszące

    Tsunami - towarzyszące

    Wykład prof. dr hab. Aleksandra Bursche Ulów i początki pieniądza germańskiego

    21 kwietnia 2018, godz. 14.00

  • Niepodległa

    Niepodległa

    Czas na Niepodległą. Wystawa w stulecie odzyskania przez Polskę niepodległości

    Otwarcie wystawy: 20 kwietnia 2018, godz. 18.00

Osobliwości ludowego instrumentarium muzycznego

Wersja do druku Poleć znajomemu
wystawa czasowa ze zbiorów Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu  wrzesień - listopad 2014 r.
 logo MLIM

Polakowi tylko Boga i skrzypic
Przypowieści polskie przez Salomona Rysińskiego
wydane w latach 1619–1634

Ekspozycja poświęcona jest instrumentom zbudowanym w wiejskich warsztatach, stworzonym z fantazją i wolnością artystyczną budowniczego, jak też instrumentom skonstruowanym w znanych fabrykach.

Na ekspozycji większość stanowią instrumenty strunowe: smyczkowe i szarpane, instrumenty dawne oraz bardziej nowoczesne, powstałe na początku XX w., jak również w czasach powojennych: skrzypce zdobione wzorami żłobionymi, wykonane w 1980 r. przez Jana Rydzika z Grodziska Nowego, skrzypce ludowe z ciekawą główką przedstawiającą zwierzę (zamiast powszechnego ślimaka), z I poł. XX w. autorstwa Władysława Barańskiego ze Skarżyska-Kamiennej, skrzypce „z zapałek” (tj. małych kawałków drewna) wykonane w 1930 r. przez Franciszka Zasurę, skrzypce nieznanego twórcy, z inkrustowanymi wzorami floralnymi z 1900 r., skrzypce z metalowym dźwięcznikiem czy skrzypce „głuche” (bez pudła rezonansowego), służące do ćwiczeń.

Kolekcję skrzypiec, stanowiących do dziś trzon instrumentarium polskiej muzyki ludowej, uzupełniają mandoliny, które na początku XX w. stały się najmodniejszym instrumentem amatorskim i które także współcześnie wchodzą w skład instrumentarium m.in. kapel miejskich. Mandoliny, o stroju analogicznym do skrzypcowego, mają cztery podwójne struny strojone unisono i w interwale kwintowym. Na wystawie prezentowane są różne ich typy: neapolitańska, portugalska – najbardziej rozpowszechniona, a także domra, zwana mandoliną Wschodu.

Do chordofonów szarpanych należą również cytry, popularne w Europie w XIX w. Specjalne nuty, zawierające „geometrię” melodii i układ na poszczególnych strunach, umożliwiały muzykowanie również amatorom. Na wystawie znalazły się dwa instrumenty tego typu: cytra „ludowa” z końca XIX w. produkcji niemieckiej oraz cytra harfowa typu amerykańskiego firmy „AEOL” z I poł. XX w. o nietypowym układzie strun.

Eksponowane aerofony to również przykłady ludowego instrumentarium wykonanego z łatwo dostępnych naturalnych materiałów: drewniane piszczałki zrobione przez Augusta Piechę z Pewel Wielkiej, ligawka autorstwa Czesława Koryckiego z Wojtkowic, gwizdek drewniany „ptak” wyrzeźbiony przez Jana Giełdonia z Czarnej Wody koło Gdańska, piszczałka z kości wykonana przez Augusta Mielewczyka z Kartuz czy rożek „kaczuszka” z rogu zwierzęcego nieznanego twórcy. Przykłady produkcji fabrycznej stanowią instrumenty metalowe: trąbka skrzydłówka altowa i szałamaje cztero- i ośmiootworowe.

Osobną grupę tworzą instrumenty zawierające, jako element budowy, blachę pochodzenia wtórnego, symbole regionu kaszubskiego do dziś używane w zespołach folklorystycznych i kapelach estradowych: burczybas (nietypowy membranofon, w którym przekaźnikiem dźwięku jest ogon z końskiego włosia lub łańcuch metalowy przytwierdzony do membrany) z beczki po farbie, zbudowany przez Stanisława Rekowskiego z Więckowych, i skrzypce diabelskie (rodzaj prymitywnych basów z jedną struną napiętą na rezonatorze przytwierdzonym do kija i brzękadłami przytwierdzonymi do „główki”, brzmiącymi podczas potrząsania instrumentem) z metalowym pudłem rezonansowym, wykonane przez Marka Markowskiego z Kielc.

Pokazywane są również ciekawe przykłady harmonii – idiofonu języczkowego dętego, który w I poł. XX w. wkroczył do kultury wiejskiej i „apodyktycznie przekonfigurował sposób gminnego muzykowania, rewolucjonizując jej muzyczny świat”; harmonie ręczne, jedno-, dwu- i trzyrzędowe oraz trzyrzędowa pedałówka, szczególnie popularna w ludowych kapelach radomskich i kurpiowskich. Z bogatej kolekcji muzealnej, zawierającej około 200 instrumentów tego typu, wybrane zostały egzemplarze reprezentatywne dla poszczególnych grup, ukazujące proces ewolucji instrumentu: od jednorzędowej harmonii produkcji niemieckiej firmy Stahlstone, po dwurzędowe harmonie niemieckiej firmy Dolling i warszawskiego zakładu organmistrzowskiego Piotra Stamirowskiego, działającego od 1885 roku. Przykładem harmonii pokrytej masą celuloidową jest trzyrzędowa harmonia ręczna na 85 basów Stanisława Jędrycha z Dęblina oraz bogato zdobiona harmonia trzyrzędowa na 154 basy firmy M. Kurmanchek. Harmonia ta prawdopodobnie pierwotnie miała po stronie melodycznej klawisze guzikowe w pięciu rzędach, które na potrzeby muzykanta mogły być przerobione na polski system klawiszy w trzech rzędach. Rzadkością jest trzyrzędowa harmonia pedałowa na 48 basów (typowe pedałówki to trzyrzędówki na 24 basy) wykonana przez W. Górnego z Włocławka.

Oryginalne formy rzeźbiarskie i inwencja twórców przejawiają się w zabawkach, gwizdkach i narzędziach muzycznych. Obok popularnych form drewnianych, takich jak: terkotki autorstwa Eugeniusza Gnata z Szydłowca, kołatki jedno- i dwumłoteczkowe Jana Ligasa z Ochotnicy Dolnej, grzechotki szczyrkawki Tomasza Bieguna z Żywca, zobaczyć można skrzypce zabawkę wykonane przez Eugeniusza Gnata z Szydłowca, gęśle i bałałajkę Stanisława Klejnasa z Raducza oraz gliniane okaryny o nietypowych kształtach wykonane przez Mariana Romańczyka z Żywca i Kazimierza Nowaka z Czechowic-Dziedzic. Na wystawie znajdują się też gwizdki w kształcie zwierząt, m.in. konik z grzywą Heleny Kaczmarskiej z Denkowa, koziołek, kogut, kukułka, wykonane przez Henryka Rokitę z Rędocina, czy w kształcie postaci ludzkich: druciarz W. Maśnego z Baranowa, skrzypek i bębnista Janiny Gozdeckiej z Odrowąża, jeździec na koniu czy Twardowski na kogucie Romana Romańczyka z Krakowa.

Katarzyna Zedel

tutaj >>> Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu

Instrumenty