wysoki kontrast A A A
  • Tytus

    Tytus

    Prace Tytusa Dzieduszyckiego-Sasa

    w kolekcji Muzeum Lubelskiego

  • Picasso

    Picasso

    Pablo Picasso - wizerunek wielokrotny

    Otwarcie wydarzenia: 29 wrzesnia 2017

Nowa forma Wielkiego Jutra

Wersja do druku Poleć znajomemu

Sztuka awangardy w Muzeum Lubelskim w Lublinie,

Zamek Lubelski, 3 czerwca - 15 sierpnia 2017.

Wystawa Nowa forma Wielkiego Jutra. Sztuka awangardy w Muzeum Lubelskim jest próbą ukazania bogatego okresu w sztuce polskiej pomiędzy latami 1914–1939, kiedy kolejne grupy artystów z formistami na czele rozpoczęły prawdziwy eksperyment z awangardą.

Po 1910 roku, wraz ze śmiercią Stanisława Wyspiańskiego, Jana Stanisławskiego, Witolda Wojtkiewicza, dobiegła końca epoka Młodej Polski, nacechowana  symbolistycznym ujmowaniem wizji artystycznych, skupionych także wokół tradycji narodowej. Europą wstrząsały gwałtowne wydarzenia, w dobie rewolucji i wojny rodziły się nowe, radykalne koncepcje sztuki. Echa wielkich zmian w sztuce zachodniej docierały do Polski. Wpływ nowatorskich tendencji postimpresjonistycznych, kubistycznych i ekspresjonistycznych zaznaczył się w pracach Tytusa Czyżewskiego, braci Andrzeja i Zbigniewa Pronaszków. Z inicjatywy  tych artystów 4 listopada 1917 roku w krakowskim Pałacu Sztuki odbyła się pierwsza wystawa ekspresjonistów polskich, w 1919 roku przemianowanych na formistów. Wystawa okazała się przełomowym wydarzeniem, które umownie można uznać za początek polskiej awangardy. Oprócz Czyżewskiego i braci Pronaszków swoje prace pokazali wówczas m.in. Leon Chwistek, Jan Hrynkowski, Tymon Niesiołowski, Jan Rubczak, Władysław Skoczylas, Konrad Winkler, Stanisław Ignacy Witkiewicz (ps. Witkacy), Eugeniusz Zak. Przykłady  twórczości wymienionych artystów można zobaczyć na wystawie przygotowanej w Muzeum Lubelskim. Połączeni wspólnym celem znalezienia nowoczesnej formy wypowiedzi, wyswobodzonej spod dyktatu tradycyjnych funkcji sztuki, a zarazem adekwatnej do zmieniającej się na ich oczach rzeczywistości, i wypracowania zasad nowego stylu narodowego, formiści w swoich eksperymentach z formą wcale nie odcinali się od rodzimej, wręcz swojskiej tradycji. Dla sporej grupy ważną inspiracją była sztuka religijna, wytwory średniowiecznych warsztatów cechowych, twórczość ludowa, zwłaszcza podhalańskie malowidła na szkle. Owe fascynacje są wyraźnie widoczne w pracach graficznych, licznie prezentowanych na wystawie. Dla artystów awangardowych grafika stała się równorzędnym z malarstwem sposobem wypowiedzi artystycznej. Przykładem wybitnych realizacji graficznych są drzeworyty Tadeusza Skoczylasa, Jerzego Hulewicza, Jana Hrynkowskiego, Edmunda Bartłomiejczyka, litografie Władysława Roguskiego i wielu innych. Pierwsza faza poszukiwań awangardowych w Polsce, najpewniej ze względu na brak ogólniejszej konstrukcji programowej ruchu formistycznego, cechuje się różnorodnością stylistyczną, indywidualnością postaw artystycznych poszczególnych twórców. Dowodzą tego pokazywane na wystawie prace Tytusa Czyżewskiego, Jacka Mierzejewskiego, Mariana Szczyrbuły, Stanisława Zalewskiego. Jednocześnie z formistami i po ustaniu ich wspólnej działalności, w latach 20. kontynuację głównych, acz różnorodnych idei w nurcie awangardowych działań podjęły inne zrzeszenia artystów, jak choćby poznański Bunt, związany z awangardą niemiecką i dominujący w 20-leciu, oraz Rytm, który za główny cel postawił sobie stworzenie stylu narodowego w oparciu o tradycję wielkich mistrzów malarstwa nowożytnego, a także obiektywne, klasyczne zasady harmonii i piękna. Jak różne były drogi dochodzenia do obranego celu, pokazują obrazy Wacława Borowskiego, Romana Kramsztyka, Rafała Malczewskiego, Tymona Niesiołowskiego, Tadeusza Pruszkowskiego, Ludomira Ślendzińskiego, Wacława Wąsowicza. Nowoczesną formę, z wykorzystaniem solidnego warsztatu cechowego na wzór dawnych pracowni, wypracowywali artyści z Bractwa św. Łukasza z Tadeuszem Pruszkowskim w roli patrona. Efekty tej edukacji prezentują obrazy Bolesława Cybisa i Jana Wydry.

O sile i atrakcyjności sztuki „wielkiego jutra” decydowało jednak nie tylko oblicze awangardowe. Koloryści, czy wyznający pokrewne idee artyści z ugrupowania Jednoróg (Eugeniusz Eibisch, Ludwik Misky, Jan Rubczak), również badali możliwości formy, ale w aspekcie widzialności wywodzącej swoją genezę z osiągnięć postimpresjonistów – zamiast radykalnej konstrukcji proponowali namysł nad niewyczerpanym bogactwem widzialnej natury i malarskimi efektami jej postrzegania. Ta niezwykła różnorodność stylów i poszukiwań wymownie świadczy o tym, że pod szyldem „nowoczesności” mogły się kryć tendencje nie tylko odmienne w swoim znaczeniu, ale wręcz sprzeczne. Spory o sztukę, przyjmujące często postać teoretycznych polemik i manifestów artystycznych, stawały się sporami o kształt społecznej rzeczywistości, do której współkształtowania sztuka rościła sobie pretensje. Tendencje te znalazły wyraz w twórczości szeroko pojętej awangardy konstruktywistycznej (Blok, Praesens, a.r.), skupionej wokół Władysława Strzemińskiego, scalającej w swoich dążeniach wezwanie do radykalnej reformy sztuki – jako czynnika tworzenia nowego społeczeństwa, odbudowy i przebudowy świata poprzez sztukę.

Na wystawie można zobaczyć wczesne prace najwybitniejszych przedstawicieli tej linii awangardy: obrazy i rysunki Władysława Strzemińskiego i Henryka Stażewskiego oraz zawarte w czasopismach i książkach przykłady nowoczesnej typografii wydawniczej. Wybitnym osiągnięciem współpracy edytorskiej artysty i poety jest umieszczony na ekspozycji tomik poezji Juliana Przybosia Sponad.

Prezentacja Nowa forma wielkiego jutra skupia się na początku przemian awangardowych, 20-leciu międzywojennym, i tylko sporadycznie wykracza poza określone ramy czasowe, aby pokazać kontynuację pewnych wątków w późniejszej, powojennej twórczości niektórych artystów. Ekspozycję, złożoną z obrazów i grafik artystów biorących udział w awangardowym eksperymencie, dopełniają rzeźby Xawerego Dunikowskiego, Henryka Kuny, Augusta Zamoyskiego, wydawnictwa, czasopisma i druki ulotne, które były nieodłącznym elementem taktyki awangardy. Oprócz portretu autorstwa Augusta Zamoyskiego wszystkie prezentowane dzieła pochodzą ze zbiorów Muzeum Lubelskiego w Lublinie. Wątkowi lubelskiemu także poświęcono na wystawie nieco uwagi. Zainteresowanie nowymi nurtami w rodzimym środowisku poświadczają dwa wydawane w latach 20. czasopisma – „Lucifer” i „Reflektor”, obrazy olejne i akwarele, prace graficzne i rzeźby Lucjana Kobierskiego, Henryka Lewensztadta, Symchy Trachtera, Jana Wydry i Stanisława Zalewskiego.

Panorama twórczości polskich artystów okresu międzywojnia nie byłaby jednak pełna, gdyby pominąć postaci, które w żaden sposób nie dają się łatwo podporządkować bardzo niejednolitym przecież kryteriom „awangardowości”. Na odrębną uwagę zasługują zarówno Witkacy, który po roku 1925, widząc zagrożenia związane z postępującą techniczną i zdehumanizowaną cywilizacją przyszłości, zrywa ostatecznie z twórczością artystyczną, proponując odmienną wizję tworzenia, oraz Tadeusz Makowski, twórca oryginalny, cechujący się skłonnością do bardzo osobliwej, nieco stłumionej, wyważonej i melancholijnej ekspresji. Ich dzieła także można zobaczyć na naszej wystawie.

Kurator wystawy: Bożena Kasperowicz

Ekspozycja jest jednym z wydarzeń uświetniających obchody 700-lecia nadania Lublinowi praw miejskich.

Patronat honorowy:

Sponsor wystawy:

Mecenas wystawy: